Hellenika

Słowniczek terminów

Terminy w słowniczku są uzupełniane w miarę pojawiania się w notkach na blogu.


Adyton – najświętsze miejsce sanktuarium, dostępne jedynie kapłanom i/lub wtajemniczonym.

Aëtos, aëtoma → Przyczółek

Akroterion (pl. akroteria), naszczytnik – zwieńczenie z kamienia lub terakoty, zdobiące szczyt i narożniki budowli (zwłaszcza świątyń) antycznych. Mogły mieć stosunkowo proste formy palmet czy innych wzorów roślinnych, ale też posągów czy nawet grup rzeźbiarskich.

Amfiprostylos → Prostylos

Analemmata (sing. analemma) – mury oporowe widowni w teatrze greckim.

Anathema (pl. anathemata) → Ekswoto

Anta → Templum in antis

Architraw, epistyl – poziomy element belkowania świątyni, podtrzymujący belkowanie stropu, opierający się na kolumnach. W porządku doryckim złożony z jednej belki, w jońskim i korynckim – z trzech, z których każda kolejna (od dołu) jest coraz bardziej wysunięta do przodu.

Awers – w numizmatyce główna strona monety, medalu itd., w przypadku monet zazwyczaj ozdobiona podobizną lub symbolem emitenta. W przypadku części monet starożytnych trudno jest ustalić, która strona była awersem, a która → rewersem.

Bilingwizm, bilingwalizm – dosł. dwujęzyczność – w malarstwie wazowym posługiwanie się przez jednego twórcę (bilingwista) bądź też twórców jednego naczynia (naczynie bilingwiczne) dwiema technikami, termin stosowany niemal wyłącznie do kombinacji techniki czarno- i czerwonofigurowej; powszechne zwłaszcza we wczesnej fazie stosowania techniki czerwonofigurowej w ostatnich dekadach VI i na poczatku V w., ale obecne również później.

Cavea → Theatron

Cella → Naos

Chryzelefantyna – technika rzeźbiarska polegająca na wykonywaniu trzonu posągu z drewna i wykonywaniu widocznych elementów z kości słoniowej (głównie odkryte części ciała) i złota, zazwyczaj inkrustowanego dodatkowo kamieniami szlachetnymi (włosy, szaty, biżuteria, atrybuty); stosowana niemal wyłącznie do posągów kultowych bóstw.

Cista mystica – w misteriach dionizyjskich (i bachicznych) kosz lub szkatułka, w której trzymano święte węże, noszone w procesji. Wizerunki takich koszy pojawiają się na specjalnych seriach monet (cistophorae, kistofory), a także na rzymskich reliefach nagrobnych.

Clipeus – w sztuce rzymskiej popiersia, najczęściej przodka lub grupowe przodków, wykonane zazwyczaj w wysokim reliefie, ujęte w okrągłą ramę zbliżoną do → tonda, zawieszane w domach lub świątyniach, a także umieszczane jako element dekoracji nagrobków. Nazwa pochodzi od słowa oznaczające okrągłą rzymską tarczę.

Denticuli → Wilcze zęby

Diazematon (pl. diazemata) – chodnik oddzielający horyzontalnie kondygnacje rzędów na widowni teatru greckiego.

Dipteros – świątynia o perystazie złożonej z dwóch rzędów kolumn.

Ekswoto, gr. anathema (pl. anathemata) – łac. ex voto: ze ślubowania – obiekt (rzeźba, budowla itp.) ufundowany jako dar wotywny dla bogów; raczej nie odnosi się do drobnych przedmiotów o charakterze wotywnym. Obecnie greckiego terminu anathemata używa się zazwyczaj w odniesieniu do darów wotywnych składających się z łupów wojennych.

Epistyl → Architraw

Euthynteria – górna, wyrównująca warstwa kamieni fundamentów.

Fronton → Przyczółek

Fryz – poziomy, środkowy element belkowania, między architrawem a gzymsem, często płaskorzeźbiony. W porządku doryckim występuje fryz tryglifowo-metopowy, w jońskim i korynckim – dwa typy: małoazjatycki zębnikowy [→ wilcze zęby] i attycki ciągły figuralny.

Geison → Gzyms

Głowica → Kapitel

Gzyms, geison – pozioma listwa (lub listwy) wystająca przed lico muru, chroniąca elewację przed deszczem; położona najwyżej część belkowania. Często profilowany i zdobiony.

Incusum – wgłębienie; termin stosowany głównie w numizmatyce na określenie charakterystycznego zwłaszcza dla → rewersów monet wizerunku umieszczonego w zagłębieniu wybitym puncą. Zob. → quadratum incusum.

Interkolumnium – odległość między kolumnami, mierzona pomiędzy ich osiami; w architekturze greckiej często stanowi moduł. Także – przestrzeń między kolumnami, w której umieszczano dodatkową dekorację.

Kapitel, głowica – wieńcząca część kolumny, półkolumny, filaru, pilastra, znajdująca się między trzonem a belkowaniem, zazwyczaj zdobiona. Kapitele są najlepiej widocznymi wyróżnikami porządków architektonicznych.

Kerkides – w architekturze teatralnej promieniście rozchodzące się schody, dzielące widownię wertykalnie na sektory w kształcie klinów.

Koilon – wzgórze, o które opierały się rzędy amfiteatralnej widowni w teatrze greckim.

Kora (pl. korai) – gr. kore: dziewczyna – typ w rzeźbie okresu archaicznego przedstawiający ubraną postać kobiety.

Krepidoma, krepis – najniższa część świątyni, znajdująca się bezpośrednio na → eutynterii; składa się najczęściej z trzech stopni: dwóch stereobatu i jednego stylobatu, na którym ustawione są kolumny. Stopni może być więcej.

Kuros (pl. kuroi) – gr. kouros: chłopiec – typ w rzeźbie okresu archaicznego przedstawiający stojącą postać nagiego mężczyzny.

Logeion → Proskenion

Medalion → Tondo

Moduł – w architekturze i sztuce, zwłaszcza rzeźbie, jednostka miary służąca do opracowywania proporcji i kanonów.

Naos, cella, sekos – główne pomieszczenie świątyni, w którym znajdował się posąg bóstwa. Mógł być dzielony kolumnami na dwie lub trzy nawy, zazwyczaj poprzedzony portykowym przedsionkiem (→ pronaos). Niekiedy w tylnej części naosu znajdował się dodatkowo → adyton.

Naszczytnik → Akroterion

Okręg świątynny → Temenos

Opistodomos – pomieszczenie tylne w świątyni greckiej, zazwyczaj niepołączone bezpośrednio z → cellą, często pełniące funkcję skarbca. Najpowszechniej spotykane formy to otwarte pomieszczenie z kolumnadą z przodu lub pomieszczenie poprzedzone przedsionkiem.

Opus segmentatum – z łac. segmentum: odcięty kawałek; technika układania posadzek z nieregularnych kawałków odłupanego kamienia.

Opus tesselatum, technika dywanowa – z łac. tessera – kostka; technika polegająca na układaniu mozaik z niewielkich czworobocznych kamyków, terakoty, kawałków szkła lub masy szklanej.

Opus vermiculatum – z łac. vermis – robak, gąsienica; technika polegająca na układaniu mozaik z bardzo drobnych tesser (kostek), mających niekiedy bok długości zaledwie 0,1 cm; w efekcie wizualnym najbardziej zbliżona do malarstwa technika mozaikarska, często wykorzystywana jedynie w detalach i łączona z opus tesselatum. Najczęściej spotykane jest w sztuce rzymskiej, gdzie obrazy w technice opus vermiculatum wykonywano w warsztatach i następnie umieszczano w pomieszczeniach, do których były przeznaczone.

Orchestra – okrągła, a od okresu hellenistycznego stanowiąca wycinek koła, platforma, na której występował pierwotnie chór i aktorzy, a później jedynie chór. Najstarszy strukturalnie element teatru greckiego, wywodzący się z ubitego placu z ołtarzem Dionizosa pośrodku, na którym pierwotnie tańczył chór, a który już w VI w. zaczęto otaczać drewnianymi trybunami (→ theatron).

Ortostat – duży prostokątny blok kamienny ustawiony pionowo, zazwyczaj w dolnej części budowli. Ortostaty stanowiły element architektoniczny od neolitu, szczególnie często spotykane są w architekturze mezopotamskiej, pojawiają się również w pałacach minojskich na Krecie i budowlach mykeńskich, a także architekturze greckiej, zwłaszcza okresu geometrycznego i wczesnoarchaicznego.

Paraskenion (pl. paraskenia) – boczne, wysunięte do przodu skrzydło → skene.

Parastas → Templum in antis

Parodos (pl. parodoi) – przejście, którym w teatrze greckim chór wchodził na → orchestrę. Parodoi znajdowały się po obu stronach orchestry.

Peripteros – forma świątyni, w której → naos otoczony jest jednym rzędem kolumn (→ peristaza).

Perirrhanterium (pl. perirrhanteria) – basen kamienny (najczęściej marmurowy), prawdopodobnie służący do celów rytualnych, którego misa wsparta jest na trzech lub czterech postaciach kobiet w typie → kory, zazwyczaj przedstawionych jako stojące na lwach lub trzymające je na smyczach. Perrirhanteria mają rodowód wschodni (Cypr, Syria), w Grecji najpowszechniejsze były  na Peloponezie i wyspach jońskich; większość datowana jest na drugą połowę VII w.

Peristaza, perystaza – kolumnada otaczająca budynek świątyni greckiej lub stanowiąca fasadę portyku, o jednym (peripteros) lub dwóch (dipteros) rzędach kolumn połączonych belkowaniem.

Pinakes (sing. pinax) – gr. obrazy – malowane płyty, zazwyczaj drewniane, wykorzystywane jako element dekoracji w teatrze greckim; najczęściej umieszczane na ściane → skene lub między kolumnami → proskenionu. Terminu tego używa się również w odniesieniu do malowanych tabliczek drewnianych, znanych zwłaszcza z okresu archaicznego.

Portyk → Stoa

Propyleje (propyleja, propylaje) → Propylon

Propylon – monumentalna brama jednoprzejściowa, spotykana w architekturze egejskiej oraz później greckiej. Szczególną, bardziej rozwiniętą architektonicznie formą są propyleje, budowane na bardziej złożonym planie, zazwyczaj wieloprzelotowe, dodatkowo ozdobione portykami.

Proskenion, logeion – prostokątne podwyższenie za → orchestrą lub jej wydzielona i podniesiona o kilka stopni część, na której od końca IV w. występowali aktorzy. Między jego kolumnami zawieszano malowane na desce dekoracje ( → pinakes).

Pronaos – przedsionek, element prostokątnego planu świątyni znajdujący się przed głównym przybytkiem, czyli → cellą, zazwyczaj o konstrukcji portykowej, ujętej w wysunięte boczne ściany czyli anty.

Prostylos – forma budowli, w której kolumny umieszczone są przed zakończeniami murów. Jeśli kolumny umieszczone są również z tyłu świątyni, mamy do czynienia z amfiprostylosem.

Protoma – przednia część zwierzęcia lub górna część torsu ludzkiego; stosowana zwłaszcza w dekoracji naczyń oraz na monetach.

Przyczółek, fronton, gr. aëtos, aëtoma – część świątyni wsparta na belkowaniu, utworzona przez dwuspadowy dach.

Quadratum incusum, kwadrat wgłębiony – w numizmatyce: pojawiający się zwłaszcza na → rewersach monet wzór w postaci mniej lub bardziej regularnego kwadratu, często podzielonego na kilka części; występuje zwłaszcza na wczesnych monetach, kiedy jeszcze nie stosowano dekoracji stempli rewersów; w czasach późniejszych przedstawienie na rewersie często jest wpisane we wgłębienie.

Rewers – w numizmatyce strona „tylna” monety, medalu itd., na której umieszcza się dodatkowe przedstawienia i informacje. W przypadku części monet starożytnych trudno jest ustalić, która strona była awersem, a która rewersem; najstarsze monety posiadają dekorację jedynie na awersie; dla monet okresu archaicznego i części późniejszych charakterystyczną cechą jest tzw. incusum czyli wgłębienie (puste lub z wizerunkiem wewnątrz), wynikające ze stosowania odmiennych typów stempli do awersów i rewersów – pierwotnie incusum było po prostu odbiciem puncy.

Skene – budynek z tyłu → orchestry, wprowadzony do architektury teatralnej przez Ajschylosa (VI/V w.), początkowo służący głównie jako garderoba dla aktorów. Na ścianach skene zawieszano malowane elementy dekoracji, stanowiące tło akcji (→ pinakes), mogła również posiadać drzwi i okna, które były wykorzystywane w akcji dramatycznej; budynek ten mieścił również część machin teatralnych, m. in. na dachu skene najczęściej pojawiał się deus ex machina.

Stereobat → Krepidoma

Stoa (pl. stoai) , portyk (łac. porticus) – budowla wywodząca się konstrukcyjnie z pteronu świątyni; nakryta dachem kolumnada lub podwójna kolumnada, z jednej strony zazwyczaj ograniczona ścianą, wzdłuż której budowano niewielkie pomieszczenia służące jako sklepy, biura, tawerny; budowano również portyki kilkukondygnacyjne. Portyki dekorowano malowidłami i ustawiano w nich rzeźby, w Rzymie pełniły wręcz funkcję galerii sztuki, jednak ich podstawowym przeznaczeniem było dawanie schronienia przed słońcem i deszczem i tworzenie przestrzeni publicznej umożliwiającej spotkania i rozmowy, toteż portyki najczęściej budowano na agorach, a także w gimnazjonach, palestrach i  okręgach świątynnych.

Stylobat → Krepidoma

Świątynia między antami, świątynia w antach → Templum in antis

Temenos – okręg świątynny, wydzielona święta przestrzeń, w obrębie której mogły znajdować się zarówno pierwotne, naturalne miejsca kultu (święte gaje, ogrody, źródła), jak i ołtarze oraz budowle sakralne, wśród których najważniejszą funkcję pełniła świątynia – dom bóstwa. Granicę temenosu mógł stanowić sam obręb świętego gaju (alsos), wyznaczano ją też początkowo żywopłotem, płotkiem lub murkiem kamiennym, w późniejszych czasach również bardziej formalnym portykiem lub murem z ozdobnymi bramami (propylony, propyleje).

Templum in antis, świątynia między antami, ś. w antach – forma budowli na planie prostokąta z wysuniętymi do przodu zakończeniami murów (antami, gr. parastas), między którymi ustawiane są kolumny (zazwyczaj dwie) lub kariatydy. Można się spotkać również z formą świątyni o podwójnych antach, jeśli podobne rozwiązanie występuje z tyłu budowli. Plan spotykany zarówno w świątyniach jak i budowlach świeckich (skarbce).

Theatron, cavea – widownia teatru greckiego, najczęściej oparta o naturalne zbocze lub w nim wykuta, mająca najczęściej wachlarzowy kształt obejmujący nieco więcej niż pół obwodu → orchestry. Pierwotnie za widownię służyły drewniane ławy ustawiane na kształt trybun.

Tolos – budowla na planie okrągłym. Terminem tym określa się już budowle grobowe z czasów kultur egejskich, ale najpowszechniej nazwa ta odnosi się do popularnych od IV w. budowli świątynnych na planie koła.

Tondo, rzadziej: medalionz wł. rotondo: okrągły – dzieło sztuki w formie koła, w którego wnętrzu znajduje się przedstawienie malarskie lub rzeźbiarskie (najczęściej reliefowe); często element dekoracji architektonicznej. W malarstwie wazowym – okrągłe zdobienie na dnie naczynia, zwłaszcza talerza lub czary (kyliks). Szczególną odmianą tonda jest → clipeus.

Tympanon – trójkątna ściana tylna przyczółka, ujęta między gzymsami: skośnymi i poziomym; w tympanonie od VI w. umieszczano dekorację rzeźbiarską, początkowo płaskorzeźbioną, później rzeźby pełne.

Wilcze zęby , zębnik, denticuli – małoazjatycka odmiana fryzu jońsko-korynckiego, którego dekoracja składa się z regularnie się powtarzających zaokrąglonych elementów, stanowiących prawdopodobnie stylistyczną pozostałość po belkowaniu drewnianym.

Zębnik → Wilcze zęby

4 komentarzy »

  1. Chryzelefantyna – jak to trudno zapamietać , moze lepiej ” goły fant” ?
    Czy jest sposób na zapamietywanie greckich nazw ? Czy po prostu czas zrobi swoje i za … dziestym razem się skojarzy ?

    Komentarz - autor: tereza — 11.07.2009 @ 5:30 pm

  2. Which WP template are you using?

    Komentarz - autor: HeetteOthelia — 07.02.2010 @ 11:19 pm

  3. It’s called Rubric

    Komentarz - autor: ferengis — 08.02.2010 @ 2:09 am

  4. Tereza napisała: „Czy jest sposób na zapamietywanie greckich nazw?”

    Owszem, nauczyć się choć trochę greki… Bardzo wiele terminów po prostu ma konkretne znaczenie lub pochodzi od wyrazów, które poza tym są po prostu w słowniku.

    Komentarz - autor: ferengis — 01.09.2010 @ 4:04 pm


RSS feed for comments on this post. TrackBack URI

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Log Out / Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Log Out / Zmień )

Facebook photo

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Log Out / Zmień )

Google+ photo

Komentujesz korzystając z konta Google+. Log Out / Zmień )

Connecting to %s

Stwórz darmową stronę albo bloga na WordPress.com.

%d bloggers like this: